Người Tày
Tự gọi là Tày, xưa còn được gọi là Thổ. Sống gần gũi và có nhiều phong tục chung với người Nùng.
Dân tộc thiểu số đông người nhất cả nước, giữ những câu then theo tiếng đàn tính, quả còn tung giữa ngày xuân và chiếc áo chàm giản dị.
- Dân số
- Khoảng 1,85 triệu người (Tổng điều tra 2019)
- Sống chủ yếu ở
- Việt Bắc và Đông Bắc: Cao Bằng, Lạng Sơn, Tuyên Quang (gồm Hà Giang cũ), Thái Nguyên (gồm Bắc Kạn cũ), Lào Cai, Quảng Ninh
- Ngôn ngữ
- Tiếng Tày, nhóm Tày - Thái, ngữ hệ Thái - Kadai; xưa có chữ Nôm Tày
Phong tục, lễ hội của người Tày
- Lễ Tết Tết của người Tày Tết của người Tày cần chuẩn bị gì: bánh chưng dài, bánh chưng đen, cây nêu, ché lang lá núc nác; kiêng gì từ giao thừa đến mùng 2 và khác gì Tết của người Kinh. Từ 26, 27 tháng Chạp đến rằm tháng Giêng âm lịch, chính Tết trùng Tết Nguyên Đán
- Lễ Tết Múa sư tử mèo của người Nùng Múa sư tử mèo của người Nùng, Tày xứ Lạng: ý nghĩa xua tà ma đầu năm, đội múa gồm những ai, nghi lễ đón và trả sư tử, cách mời đội múa. Dịp năm mới, tháng Giêng; lễ hội, khai trương, khánh thành
- Tín ngưỡng Thực hành Then của người Tày Then là gì? Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái, di sản UNESCO 2019: thầy then, đàn tính, các loại lễ then và cách gia đình chuẩn bị một buổi then. Quanh năm, nhiều nhất dịp đầu năm mới, mừng thọ, khi gia đình có việc cần cầu an
- Lễ hội Lễ hội Nàng Hai của người Tày Lễ hội Nàng Hai (Nàng Trăng) của người Tày ở Cao Bằng: tục mời Mẹ Trăng xuống trần cầu mùa, ba nghi lễ đón, cầu, đưa Hai, lễ vật và lưu ý khi dự hội. Đầu xuân, hai năm một lần vào năm chẵn
- Lễ hội Lễ hội Lồng tồng của người Tày, Nùng Lễ hội Lồng tồng của người Tày, Nùng: lễ vật cần chuẩn bị, diễn biến lễ xuống đồng, tung còn, kinh nghiệm dự hội và điều cần tránh. Tháng Giêng âm lịch, mỗi nơi một ngày
Người Tày ở Việt Nam
Người Tày là dân tộc thiểu số đông nhất Việt Nam, sống chủ yếu ở các thung lũng, chân núi vùng Việt Bắc và Đông Bắc. Họ làm ruộng nước từ rất sớm, ở nhà sàn hoặc nhà đất, bản thường dựa lưng vào núi, mặt nhìn ra cánh đồng và con suối.
Người Tày có kho văn học dân gian phong phú: then, lượn, phong slư, truyện thơ, và cả một hệ thống chữ Nôm Tày từng dùng để ghi chép. Trang phục truyền thống khá giản dị: áo dài hoặc áo ngắn nhuộm chàm, ít hoa văn, điểm xuyết đường viền và chiếc thắt lưng màu.
Một năm của người Tày
- Tháng Chạp, tháng Giêng âm lịch: ăn Tết Nguyên Đán với bánh chưng gù, bánh chưng đen, xôi ngũ sắc, khau nhục. Mùng 1 thường ở nhà, mùng 2 mới đi chúc Tết.
- Tháng Giêng: lễ hội Lồng tồng (xuống đồng) mở đầu mùa vụ, tung còn, kéo co.
- Đầu năm chẵn, ở Tiên Thành (Cao Bằng): lễ hội Nàng Hai mời Mẹ Trăng xuống trần giúp mùa màng.
- Tháng Ba, tháng Năm âm lịch: tảo mộ tiết Thanh Minh, Tết Đoan Ngọ mùng 5 tháng Năm.
- Rằm tháng Bảy: Tết lớn thứ hai trong năm, cúng tổ tiên, làm bánh, vịt là món không thể thiếu.
- Quanh năm: các nghi lễ then cầu an, giải hạn, mừng thọ, chữa bệnh, cầu mùa.
Trang phục, đàn tính và quả còn
Áo Tày nhuộm chàm sẫm, may dài quá gối, cài khuy bên nách phải, cổ áo và tay áo đôi khi có viền vải màu. Đồ trang sức bạc như vòng cổ, vòng tay, xà tích làm điểm nhấn trên nền áo tối màu. Hình ảnh quen thuộc nhất của văn hóa Tày là cây đàn tính bầu, thân làm từ quả bầu khô, cần đàn dài, và quả còn khâu bằng vải nhiều màu tung trong ngày hội.
Giao diện trang này lấy cảm hứng từ màu chàm sẫm của áo Tày, những mũi thêu nhỏ màu trắng ở viền và nét xanh lam nhẹ.
Ứng xử khi đến bản người Tày
- Không ngồi trên bậc cửa, không ngồi quay lưng hoặc chĩa chân về phía bàn thờ tổ tiên.
- Không gác chân lên kiềng bếp, không bước qua bếp lửa.
- Với nhà có phụ nữ mới sinh, người lạ kiêng vào nhà trong những ngày đầu; nhiều nơi cắm cành lá trước cửa để báo.
- Mùng 1 Tết, người Tày kiêng đến nhà người khác sớm nếu không được mời xông nhà.
- Hỏi trước khi chụp ảnh nghi lễ then hoặc thầy then đang hành lễ.
Câu hỏi thường gặp
Người Tày và người Nùng khác nhau thế nào?
Hai dân tộc cùng nhóm ngôn ngữ Tày - Thái, sống xen kẽ ở Việt Bắc và có nhiều phong tục chung như then, Lồng tồng, tung còn. Khác biệt nằm ở nguồn gốc lịch sử, một số từ ngữ, kiểu trang phục và phong tục thờ cúng. Theo các nhà dân tộc học, người Tày định cư ở vùng này lâu đời hơn, còn phần lớn người Nùng đến muộn hơn, trong vài thế kỷ gần đây.
Hát then có phải chỉ là ca hát không?
Không hẳn. Then trước hết là một thực hành nghi lễ: thầy then vừa hát vừa đánh đàn tính, kể hành trình dẫn âm binh lên mường trời để dâng lễ, cầu an, cầu mùa, chữa bệnh. Hát then trên sân khấu ngày nay là phần nghệ thuật được tách ra từ nghi lễ ấy.
Tết của người Tày có gì khác?
Người Tày ăn Tết Nguyên Đán cùng thời điểm với người Kinh, nhưng có bánh chưng gù, bánh chưng đen, khau nhục, xôi ngũ sắc. Nhiều nơi kiêng sát sinh từ giao thừa đến hết mùng 2, kiêng cãi cọ những ngày cuối năm và đầu năm. Xem chi tiết ở bài Tết của người Tày.
Nguồn tham khảo
- Practices of Then by Tày, Nùng and Thái ethnic groups in Viet Nam, UNESCO.
- Lạng Sơn bảo tồn và phát huy di sản Thực hành then, báo Nhân Dân.
- Vui hội Nàng Hai, báo Văn Hóa.
- Giữ hương Tết người Tày Hưng Khánh, báo Lào Cai.
- Tục kiêng kỵ của người Tày, báo Lào Cai.