Thực hành Then của người Tày
Then là gì? Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái, di sản UNESCO 2019: thầy then, đàn tính, các loại lễ then và cách gia đình chuẩn bị một buổi then.
- Thời gian
- Quanh năm, nhiều nhất dịp đầu năm mới, mừng thọ, khi gia đình có việc cần cầu an
- Nơi
- Người Tày, Nùng ở Cao Bằng, Lạng Sơn, Tuyên Quang, Thái Nguyên; người Thái ở Tây Bắc
- Người thực hiện
- Thầy then (nam hoặc nữ), gia chủ
Tóm tắt nhanh
- Then là gì: nghi lễ tín ngưỡng của người Tày, Nùng, Thái, trong đó thầy then vừa hát vừa đánh đàn tính, kể hành trình lên mường trời cầu xin cho gia chủ.
- Di sản: UNESCO ghi danh Thực hành Then vào tháng 12 năm 2019.
- Khi nào làm: cầu an đầu năm, giải hạn, mừng thọ, chữa bệnh theo tín ngưỡng, cầu mùa, cầu con.
- Đồ nghề: đàn tính, chùm xóc nhạc, quạt, kiếm, mũ và áo lễ.
Tiếng đàn tính trầm ấm, chùm xóc nhạc rung theo nhịp chân, giọng then kể chuyện kéo dài đến khuya. Với người Tày, một đêm then không chỉ là nghi lễ mà còn là cả một buổi trình diễn âm nhạc, thơ ca, múa của bản làng.
Thực hành Then có ý nghĩa gì? Nguồn gốc
Theo hồ sơ UNESCO, Then là thực hành nghi lễ thiết yếu trong đời sống tâm linh của người Tày, Nùng, Thái, phản ánh quan niệm về con người, thiên nhiên và vũ trụ. Trong nghi lễ, thầy then điều khiển đoàn âm binh đi từ cõi trần lên cõi trời để dâng lễ vật và lời cầu xin cho bình an, chữa bệnh, mùa màng tốt, năm mới hạnh phúc.
Người Tày tin rằng thầy then là người được trời "chọn", có căn số để làm cầu nối giữa người trần và thần linh. Một thầy then phải học nhiều năm, thuộc hàng nghìn câu hát, và được làm lễ cấp sắc mới hành nghề. Tương truyền, then gắn với thời nhà Mạc ở Cao Bằng, nhưng nhiều nhà nghiên cứu cho rằng nguồn gốc của then còn xa hơn.
Khi nào gia đình làm lễ then
- Cầu an, chúc mừng năm mới: dịp đầu năm, cầu cho cả nhà bình an, làm ăn thuận lợi.
- Giải hạn: khi gia đình gặp nhiều chuyện không may, ốm đau liên tiếp.
- Mừng thọ: con cháu làm lễ then "nối số", cầu cho ông bà cha mẹ sống lâu.
- Cầu mùa, cầu con: cầu cho mùa màng tốt tươi, vợ chồng hiếm muộn có con.
- Lễ cấp sắc: lễ lớn công nhận một người trở thành thầy then hoặc lên cấp cao hơn, thường kéo dài nhiều ngày, cả bản cùng dự.
Làm lễ then cần chuẩn bị những gì?
Để làm lễ then, cần chuẩn bị khoảng 10 món, chia thành 2 nhóm: lễ vật và trong nhà. Bấm vào từng món để đánh dấu khi đã có.
Lễ vật
Trong nhà
Làm lễ then cần làm gì? Các bước thực hiện
Làm lễ then gồm 6 bước: (1) mời thầy then và chọn ngày; (2) bày lễ; (3) mở lễ; (4) hành trình lên mường trời; (5) ban phúc và trở về; (6) kết lễ, chia lộc.
- Mời thầy then và chọn ngày: gia chủ đến nhà thầy then trình bày việc cần cầu, thầy then xem ngày lành.
- Bày lễ: gia chủ sắp lễ vật theo hướng dẫn; thầy then bày đồ nghề gồm đàn tính, xóc nhạc, quạt, kiếm.
- Mở lễ: thầy then mặc áo lễ, thắp hương báo tổ tiên gia chủ và thần linh, bắt đầu gảy đàn tính, hát mời.
- Hành trình lên mường trời: thầy then hát kể đoàn âm binh vượt núi, qua sông, qua các cửa ải để lên gặp Ngọc Hoàng, các bà mụ, các vị thần, dâng lễ vật và trình bày lời cầu xin của gia chủ. Đây là phần dài nhất, có thể kéo dài nhiều giờ, xen múa quạt, múa xóc nhạc.
- Ban phúc và trở về: thần linh "chấp nhận" lời cầu, ban lộc; đoàn âm binh quay về trần gian.
- Kết lễ, chia lộc: thầy then khấn tạ, gia chủ mời mọi người ăn cỗ, chia lộc cho họ hàng, hàng xóm.
Làm lễ then kiêng những gì?
Khi làm lễ then, theo quan niệm dân gian và kinh nghiệm thực tế, nên tránh 5 điều sau.
- Không chạm vào đàn tính, kiếm, quạt và đồ lễ của thầy then khi chưa được phép.
- Không đi ngang qua giữa thầy then và mâm lễ trong lúc hành lễ.
- Không nói to, cười đùa ồn ào ở phần hát khấn; phần múa hát vui thì có thể cổ vũ.
- Hỏi gia chủ và thầy then trước khi chụp ảnh, quay phim.
- Không coi then là cách thay thế việc đi khám chữa bệnh; khi có người ốm, vẫn cần đưa đến cơ sở y tế.
Đàn tính, cây đàn của then
Đàn tính (tính tẩu) có bầu đàn làm từ quả bầu khô, cần đàn bằng gỗ dài, thường có hai hoặc ba dây. Tiếng đàn mềm, trầm, đi liền với giọng hát then. Ngày nay hát then đàn tính được biểu diễn rộng rãi trên sân khấu, dạy trong các câu lạc bộ ở Lạng Sơn, Cao Bằng, Thái Nguyên; nhưng then nghi lễ trong gia đình vẫn là gốc rễ của di sản.
Câu hỏi thường gặp
Then được UNESCO công nhận năm nào?
Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam được UNESCO ghi danh vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại tại kỳ họp tháng 12 năm 2019.
Hát then và then nghi lễ khác nhau thế nào?
Then nghi lễ là buổi lễ do thầy then thực hiện trong gia đình, có lễ vật và mục đích cầu xin cụ thể. Hát then trên sân khấu là phần âm nhạc được tách ra, biểu diễn để thưởng thức, không mang ý nghĩa nghi lễ.
Thầy then là nam hay nữ?
Cả hai. Ở nhiều vùng, thầy then nữ khá phổ biến. Người Tày gọi thầy then nữ là bà then, thầy then nam là ông then.