Hát sli của người Nùng
Hát sli của người Nùng: sli nghĩa là thơ, lối hát đối đáp hai giọng không nhạc đệm, ba chặng của một cuộc hát, sli ở chợ phiên và đám cưới.
- Thời gian
- Chợ phiên, hội xuân, đám cưới, mừng nhà mới, khi bản có khách
- Nơi
- Người Nùng ở Lạng Sơn, Cao Bằng, Thái Nguyên, Tuyên Quang
- Người thực hiện
- Từng cặp người hát hai bên, thường là thanh niên nam nữ
Tóm tắt nhanh
- Sli là gì: "sli" trong tiếng Nùng nghĩa là thơ; hát sli là lối hát đối đáp giao duyên.
- Cách hát: mỗi bên thường hai người, hát hai giọng cao thấp hòa vào nhau, không nhạc đệm, không múa.
- Ba chặng: chào hỏi, trao đổi tâm tình, tiễn biệt hẹn ước.
- Di sản: hát sli của người Nùng ở Lạng Sơn, Thái Nguyên, Bắc Kạn (cũ) đã được công nhận di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Đi chợ phiên vùng Đông Bắc ngày xuân, thỉnh thoảng sẽ nghe từng tốp trai gái Nùng đứng bên góc chợ, che nửa mặt sau vành nón hay vạt khăn, cất lên những câu hát hai giọng quấn quýt. Đó là sli.
Hát sli có ý nghĩa gì? Nguồn gốc
Sli là thơ được hát lên. Lời sli là những bài văn vần dài ngắn khác nhau, thường theo thể bảy chữ, cấu tứ theo ba lối: phú (kể, tả), tỉ (so sánh) và hứng (mượn cảnh vật để gợi cảm xúc). Nội dung phản ánh lao động, sinh hoạt, và nhiều nhất là tình yêu đôi lứa, thiên nhiên, quê hương, làng bản.
Chưa có tài liệu ghi lại sli ra đời từ bao giờ; sli được trao truyền tự nhiên trong cộng đồng, từ người già sang người trẻ. Người Nùng có câu "đêm ốm dài, đêm sli ngắn": đêm ốm đau thấy dài vô tận, còn đêm hát sli thì trôi qua lúc nào không hay.
Hát sli trong những dịp nào?
- Chợ phiên, chợ xuân: chợ là nơi hẹn hò, giao lưu và là "sân khấu" quen thuộc nhất của sli. Có những phiên chợ mỗi năm một lần chủ yếu để hát giao duyên, như chợ tình Xuân Dương (Na Rì, nay thuộc Thái Nguyên).
- Đám cưới: ban ngày, ông bà mối, phù dâu, phù rể hát sli mang tính nghi lễ; ban đêm là hát giao duyên cho tất cả mọi người, nhất là bạn bè của cô dâu chú rể. Nhiều đôi phù dâu, phù rể quen nhau từ những đêm hát như thế.
- Mừng nhà mới, khi bản có khách: chủ nhà và khách hát sli chúc tụng, đối đáp suốt đêm.
- Hội Lồng tồng, dọc đường đi: gặp nhau ở đâu, đủ bạn hát là có thể cất lời.
Tham gia một cuộc hát sli cần làm gì? Các bước thực hiện
Tham gia một cuộc hát sli gồm 5 bước: (1) tìm bạn hát; (2) chặng chào hỏi; (3) chặng tâm tình; (4) đáp nhanh, ứng tác; (5) chặng tiễn biệt.
- Tìm bạn hát: sli phải có "đối tượng hát", tức là bạn hát đối đáp. Mỗi bên thường có hai người, một giọng cao, một giọng thấp.
- Chặng chào hỏi: bên mời cất lời chào, hỏi thăm quê quán, mời bạn ở lại hát cùng; bên kia đáp lời khiêm tốn.
- Chặng tâm tình: chặng dài và lôi cuốn nhất. Hai bên trao đổi tâm tư, đố nhau, thách nhau, bày tỏ tình cảm bằng những hình ảnh so sánh, ẩn dụ.
- Đáp nhanh, ứng tác: khi bên này vừa dứt câu, bên kia phải nhanh chóng đáp lại; người hát giỏi là người ứng tác được lời mới hợp cảnh, hợp người.
- Chặng tiễn biệt: những câu dặn dò, lưu luyến, hẹn ước gặp lại ở phiên chợ sau, mùa hội năm sau.
Tham gia một cuộc hát sli kiêng những gì?
Khi tham gia một cuộc hát sli, theo quan niệm dân gian và kinh nghiệm thực tế, nên tránh 4 điều sau.
- Không chen vào giữa hai bên đang hát, không nói to, cười đùa cắt ngang.
- Không chĩa máy quay sát mặt người hát; hỏi trước nếu muốn ghi hình.
- Không tự ý "đáp" bằng lời trêu ghẹo khi không biết hát; sli có lề lối và sự tôn trọng giữa hai bên.
- Không hiểu lời thì hỏi người địa phương đứng cạnh sau khi câu hát kết thúc.
Kinh nghiệm nghe sli
- Tháng Giêng là mùa sli: đi các chợ phiên ở Lạng Sơn, Cao Bằng, hoặc hội Lồng tồng, chợ tình Xuân Dương.
- Ở Lạng Sơn, Thái Nguyên có nhiều câu lạc bộ hát sli, then; liên hệ trước để được nghe trong không gian nhà sàn.
- Nghe sli thật sự là nghe cuộc đối đáp, nên hãy ở lại đủ lâu, đừng chỉ ghi vài câu rồi đi.
Hai giọng không nhạc đệm
Điều đặc biệt nhất của sli là lối hát bè: hai người cùng bên hát hai giọng cao, thấp hòa thanh với nhau, tự phối bè mà không có nhạc cụ đệm hay động tác múa đi kèm. Ở người Tày, lối hát giao duyên tương tự gọi là lượn; người ta thường nói "sli của Nùng, lượn của Tày".
Câu hỏi thường gặp
Sli nghĩa là gì?
Trong tiếng Nùng, sli nghĩa là thơ. Hát sli là hát những bài thơ thể bảy chữ theo lối đối đáp giao duyên.
Hát sli và hát lượn khác nhau thế nào?
Cả hai đều là lối hát giao duyên đối đáp của vùng Đông Bắc. Sli là cách gọi của người Nùng, lượn là của người Tày; giọng điệu, lối hát mỗi vùng mỗi khác. Sli đặc trưng bởi lối hát hai bè không nhạc đệm.
Hát sli được công nhận di sản khi nào?
Hát sli của người Nùng tỉnh Lạng Sơn được công nhận di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2019. Hát sli của người Nùng xã Xuân Dương (Na Rì, Bắc Kạn cũ) được công nhận năm 2021, và hát sli của người Nùng Phàn Slình ở Thái Nguyên cũng đã vào danh mục di sản quốc gia.
Nguồn tham khảo
- Độc đáo điệu hát Sli của dân tộc Nùng, báo Nhân Dân.
- Đặc sắc điệu hát sli, lượn của người Tày, Nùng, báo Nhân Dân.
- Thái Nguyên có thêm 2 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, báo Văn Hóa.
- Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân gian, báo Lâm Đồng.
- Nét đẹp trong phong tục cưới hỏi của dân tộc Nùng, Báo Mới.