Người Thái
Tự gọi là Tày hoặc Thay. Hai nhóm lớn là Thái Đen (Tày Đăm) và Thái Trắng (Tày Đón), ngoài ra còn các nhóm ở miền Tây Thanh Hóa, Nghệ An.
Những bản nhà sàn bên dòng suối, cánh ruộng nước dưới thung lũng, chiếc khăn piêu thêu tay và vòng xòe nắm tay nhau không bao giờ khép.
- Dân số
- Khoảng 1,82 triệu người (Tổng điều tra 2019)
- Sống chủ yếu ở
- Sơn La, Điện Biên, Lai Châu, Lào Cai (Yên Bái cũ), miền Tây Thanh Hóa và Nghệ An
- Ngôn ngữ
- Tiếng Thái, nhóm Tày - Thái, ngữ hệ Thái - Kadai; có chữ Thái cổ
Phong tục, lễ hội của người Thái
- Lễ Tết Tết của người Thái Tết của người Thái Tây Bắc cần chuẩn bị gì: xôi nếp, bánh chưng, cá nướng; gội đầu chiều 30, gọi hồn, lấy nước đầu năm, điều kiêng và điểm khác Tết người Kinh. Trùng Tết Nguyên Đán; nhiều nơi ăn Tết từ 25 tháng Chạp đến mùng 10 tháng Giêng âm lịch
- Lễ hội Nghệ thuật xòe Thái Nghệ thuật xòe Thái, di sản UNESCO ghi danh năm 2021: xòe là gì, ba loại xòe, các điệu xòe cổ, ý nghĩa vòng xòe và cách nhập vòng khi được mời. Quanh năm, trong lễ Tết, đám cưới, mừng nhà mới, lễ hội
- Vòng đời Cưới hỏi của người Thái Phong tục cưới hỏi của người Thái Đen ở Tây Bắc: dạm hỏi qua ông mối, lễ vật nhà trai, tục ở rể, lễ búi tóc tằng cẩu, khăn piêu tặng nhà chồng và điều kiêng kỵ. Thường sau mùa gặt, cuối năm hoặc đầu xuân
Người Thái ở Việt Nam
Người Thái là dân tộc thiểu số đông thứ ba ở Việt Nam, chỉ sau người Tày, sống chủ yếu ở các thung lũng và lòng chảo vùng Tây Bắc như Mường Thanh, Mường Lò, Mường Tấc. Họ làm ruộng nước giỏi, dẫn nước bằng hệ thống mương, phai, lái, lịn và guồng nước, nên câu "ăn cơm nếp, ở nhà sàn" gần như đã thành dấu hiệu nhận ra một bản Thái.
Người Thái có chữ viết riêng từ lâu đời, lưu giữ nhiều sách cổ, luật tục và truyện thơ nổi tiếng như "Xống chụ xon xao" (Tiễn dặn người yêu). Mái nhà sàn của người Thái Đen thường có khau cút, đôi sừng trang trí bắt chéo ở hai đầu hồi.
Một năm của người Thái
- Tháng Chạp, tháng Giêng âm lịch: ăn Tết Nguyên Đán: gội đầu chiều 30, gọi hồn, giữ lửa đêm giao thừa, lấy nước đầu năm.
- Mùa xuân: lễ Xên bản, Xên mường cầu cho cả bản, cả mường bình yên, mùa màng tốt. Ở Điện Biên, lễ hội Hoa Ban vào khoảng tháng Ba dương lịch, khi hoa ban nở trắng núi.
- Sau vụ gặt: mùa cưới hỏi, lễ cúng cơm mới.
- Quanh năm: xòe trong mọi dịp vui, từ đám cưới, lên nhà mới đến mừng được mùa. Xem nghệ thuật xòe Thái.
Trang phục, khăn piêu và búi tóc
Phụ nữ Thái mặc áo cóm bó sát, hàng cúc bạc hình bướm, hình nhện chạy dọc thân áo, váy đen dài và thắt lưng màu. Chiếc khăn piêu là món quý nhất: các cô gái Thái Đen tự thêu những hình móc, hình thoi bằng chỉ đỏ, vàng, xanh lên nền vải đen, rồi tặng người yêu, tặng mẹ chồng trong ngày cưới.
Khi lấy chồng, phụ nữ Thái Đen búi tóc tằng cẩu trên đỉnh đầu, biểu tượng của người đã có gia đình và lời hứa chung thủy. Giao diện trang này lấy cảm hứng từ chính những thứ đó: nền đen của khăn piêu, hình thoi có móc thêu chỉ màu và hàng cúc bạc. Đọc thêm về đám cưới người Thái.
Ứng xử khi đến bản người Thái
- Lên nhà sàn thì để dép ở chân cầu thang, hỏi chủ nhà nên lên bằng cầu thang nào; nhiều nhà có cầu thang riêng cho khách và cho phụ nữ.
- Không ngồi, không nằm quay chân về phía gian thờ (hóng), không treo đồ lên cột thờ trong nhà.
- Không bước qua bếp lửa, không gác chân lên kiềng bếp.
- Khi thấy cành lá xanh, ta-leo (phên tre đan hình mắt cáo) cắm trước cửa hoặc đầu bản, nghĩa là đang có lễ kiêng, người lạ không vào.
- Được mời vào vòng xòe thì cứ nắm tay người bên cạnh, bước theo nhịp; vòng xòe luôn mở để đón thêm người.
Câu hỏi thường gặp
Người Thái có những nhóm nào?
Ở Việt Nam, hai nhóm lớn là Thái Đen (Tày Đăm), tập trung ở Sơn La, Điện Biên, Lai Châu, và Thái Trắng (Tày Đón), nhiều ở Lai Châu, Điện Biên, Sơn La, Lào Cai (Yên Bái cũ). Ở miền Tây Thanh Hóa, Nghệ An còn có các nhóm địa phương khác, trang phục và phong tục có phần khác.
Búi tóc tằng cẩu có ý nghĩa gì?
Tằng cẩu là kiểu búi tóc cao trên đỉnh đầu của phụ nữ Thái Đen đã có chồng. Lễ búi tóc thường làm trong đám cưới, đánh dấu cô gái trở thành vợ, thành con dâu, và nhắc người phụ nữ giữ lòng chung thủy.
Xòe Thái được UNESCO công nhận khi nào?
Nghệ thuật Xòe Thái được UNESCO ghi danh vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại ngày 15 tháng 12 năm 2021.
Nguồn tham khảo
- Nghệ thuật Xòe Thái, báo Nhân Dân.
- Xòe Thái, bản giao hưởng gắn kết cộng đồng, báo Đại biểu Nhân dân.
- Nét đẹp truyền thống trong tục cưới hỏi của người Thái đen ở Sơn La, VietnamPlus.
- Đặc sắc lễ hội Xên mường của người Thái đen Sơn La, VOV.
- Xên bản, xên mường, phong tục độc đáo của người Thái ở Pắc Ngà, báo Văn Hóa.
- Những điều cấm kỵ khi đến các bản làng dân tộc, VietNamNet.