Nếp Việt

Người Mông

Tự gọi là Hmông. Gồm nhiều nhóm địa phương như Mông Trắng, Mông Hoa, Mông Đen, Mông Xanh, Mông Đỏ, phân biệt chủ yếu qua màu sắc trang phục phụ nữ.

Cư dân của những triền núi cao nhất, ăn Tết sớm hơn cả nước một tháng, viết lên vải lanh bằng sáp ong và gọi nhau bằng tiếng khèn.

Dân số
Khoảng 1,39 triệu người (Tổng điều tra 2019)
Sống chủ yếu ở
Vùng núi cao phía Bắc, đông nhất ở Tuyên Quang (Hà Giang cũ), Lào Cai, Sơn La, Điện Biên, Lai Châu
Ngôn ngữ
Tiếng Mông, ngữ hệ Hmông - Dao (Miêu - Dao)
Chàm và sáp ong. Màu chàm của vải lanh nhuộm, đường trắng như nét vẽ sáp ong, điểm đỏ vàng của chỉ thêu. Họa tiết vẽ lại theo tinh thần chung, không phải mẫu của một bản làng cụ thể.

Phong tục, lễ hội của người Mông

Người Mông ở Việt Nam

Người Mông là một trong sáu dân tộc thiểu số có trên một triệu người ở Việt Nam. Họ sống tập trung ở độ cao từ 800 mét trở lên, trên các cao nguyên đá và sườn núi dọc biên giới phía Bắc. Bản Mông thường thưa, nhà làm bằng gỗ hoặc trình tường đất, quây quần theo dòng họ.

Đời sống của người Mông gắn với nương ngô, ruộng bậc thang, cây lanh và con ngựa thồ. Dòng họ có vai trò rất lớn: người cùng họ coi nhau như anh em, không kết hôn với nhau, và giúp nhau trong mọi việc lớn của đời người. Tiếng khèn Mông có mặt trong lễ Tết, đám cưới, cả đám tang, vì người Mông tin tiếng khèn có thể nói chuyện với tổ tiên.

Một năm của người Mông

  • Tháng Mười một, đầu tháng Chạp âm lịch: ăn Tết, sớm hơn Tết Nguyên Đán khoảng một tháng. Xem Tết của người Mông.
  • Tháng Giêng: lễ hội Gầu Tào, cầu phúc, cầu con và mở hội ngoài đồi. Xem lễ hội Gầu Tào.
  • Mùa xuân, sau Tết: mùa cưới và mùa "kéo vợ", khi việc nương rẫy còn nhàn.
  • Ngày 27 tháng Ba âm lịch: chợ tình Khâu Vai ở Mèo Vạc, nơi người Mông, Giáy, Nùng, Dao cùng về họp phiên chợ mỗi năm một lần.
  • Tháng Tám, tháng Chín âm lịch: lúa chín trên ruộng bậc thang; nhiều gia đình làm lễ cúng cơm mới trước khi ăn bữa gạo đầu mùa.

Trang phục và hoa văn

Phụ nữ Mông tự trồng lanh, tước sợi, dệt vải, rồi dùng bút đồng chấm sáp ong nóng vẽ hoa văn lên vải trước khi nhuộm chàm. Chỗ có sáp giữ màu trắng, chỗ khác ăn màu chàm; đun sôi để tẩy sáp, hoa văn trắng hiện lên trên nền xanh đen. Sau đó, họ thêu thêm chỉ đỏ, vàng, xanh và đắp những mảnh vải màu.

Các hoa văn quen thuộc là hình xoắn ốc, hình thoi, hình chữ thập và đường gấp khúc. Theo các nhà nghiên cứu, hình xoắn ốc gợi vòng tuần hoàn của đời người và vũ trụ, hình thoi gợi những thửa ruộng bậc thang. Giao diện trang này dùng chính tinh thần đó: nền chàm, nét trắng như sáp ong, điểm đỏ vàng như chỉ thêu.

Tục kéo vợ, hiểu cho đúng

Kéo vợ là một hình thức tiến tới hôn nhân khi đôi trai gái đã có tình cảm với nhau. Chàng trai cùng bạn bè đưa cô gái về nhà mình, rồi nhờ người sang báo cho nhà gái và bàn chuyện cưới. Đây vốn là sự sắp đặt có thỏa thuận, cô gái có tiếng nói của mình.

Ngày nay, những trường hợp lợi dụng tục này để ép buộc, nhất là với người chưa đủ tuổi, bị chính quyền và cộng đồng lên án, và là vi phạm pháp luật. Pháp luật Việt Nam quy định nữ từ đủ 18 tuổi, nam từ đủ 20 tuổi mới được kết hôn, và việc kết hôn phải hoàn toàn tự nguyện.

Ứng xử khi đến bản người Mông

  • Không tự ý bước vào nhà khi thấy cành cây xanh hoặc dấu kiêng cài trước cửa; đó là dấu hiệu nhà đang có việc cúng, có người ốm hoặc có trẻ mới sinh.
  • Không chạm vào bàn thờ, không ngồi quay lưng về phía bàn thờ, không giẫm lên bếp lửa hay xê dịch các hòn kê bếp.
  • Không huýt sáo trong nhà, không nói to khi chủ nhà đang làm lễ.
  • Hỏi trước khi chụp ảnh người, nhất là người già, trẻ em và phụ nữ đang làm việc.
  • Khi được mời rượu, có thể nhận chén đầu cho phải phép rồi xin phép uống ít; không ép người khác uống.

Câu hỏi thường gặp

Người Mông ăn Tết vào tháng mấy?

Phần lớn người Mông ăn Tết riêng vào cuối tháng Mười một hoặc đầu tháng Chạp âm lịch, sớm hơn Tết Nguyên Đán khoảng một tháng. Mỗi vùng, mỗi dòng họ có thể chọn ngày khác nhau. Ngày nay nhiều nơi ăn cả Tết Mông và Tết Nguyên Đán.

Người Mông có những nhóm nào?

Các nhóm thường được nhắc tới là Mông Trắng, Mông Hoa, Mông Đen, Mông Xanh và Mông Đỏ. Tên gọi chủ yếu dựa vào màu sắc, kiểu dáng trang phục của phụ nữ, như váy trắng của Mông Trắng hay váy nhiều màu sặc sỡ của Mông Hoa.

Kéo vợ có phải là bắt cóc không?

Không. Theo đúng phong tục, kéo vợ diễn ra khi đôi bên đã có tình ý và có sự đồng thuận, sau đó hai gia đình vẫn làm lễ cưới. Những vụ ép buộc mượn danh phong tục là hủ tục bị lên án và vi phạm pháp luật.

Nguồn tham khảo