Nếp Việt

Lễ TếtPhong tục người Mông

Tết của người Mông

Tết của người Mông cuối tháng Mười một, đầu tháng Chạp âm lịch: bánh dày, chổi ba cành, rửa nông cụ, lạy Tết và những điều kiêng ngày mùng 1.

Thời gian
Cuối tháng Mười một hoặc đầu tháng Chạp âm lịch, tùy vùng
Nơi
Người Mông vùng núi cao phía Bắc (Tuyên Quang, Lào Cai, Sơn La, Điện Biên, Lai Châu…)
Người thực hiện
Cả gia đình, chủ nhà làm lễ cúng

Tóm tắt nhanh

  • Khi nào: cuối tháng Mười một hoặc đầu tháng Chạp âm lịch, sớm hơn Tết Nguyên Đán khoảng một tháng.
  • Món chính: bánh dày, thịt lợn, gà trống, rượu ngô.
  • Phong tục: quét nhà bằng chổi ba cành, rửa nông cụ đặt cạnh bàn thờ, mùng 2 đi lạy Tết bố mẹ và thầy cúng.
  • Hội: ném pao, đánh quay, thổi khèn, hát giao duyên.

Khi vụ ngô, vụ lúa đã cất lên gác, sương muối bắt đầu phủ trắng nương, bản Mông bước vào Tết. Với người Mông, đây là lúc cả năm làm lụng được nghỉ ngơi, đoàn tụ, cảm ơn tổ tiên và thần linh đã cho một mùa đủ ăn.

Tết Mông diễn ra khi nào?

Phần lớn người Mông ăn Tết vào cuối tháng Mười một hoặc mấy ngày đầu tháng Chạp âm lịch, tức là sớm hơn Tết Nguyên Đán của người Kinh khoảng một tháng. Không có một ngày chung cho mọi bản: tùy vùng, tùy dòng họ, người ta chọn ngày sau khi thu hoạch xong. Ở Mộc Châu (Sơn La), nhiều gia đình đón Tết vào đầu tháng Chạp và coi tiếng gà gáy đầu tiên của sáng mùng 1 là lúc năm mới bắt đầu.

Ngày nay, nhiều nơi người Mông ăn cả hai Tết: Tết Mông theo truyền thống, và Tết Nguyên Đán cùng cả nước. Có địa phương đã thống nhất dời Tết Mông trùng với Tết Nguyên Đán.

Tết của người Mông khác gì Tết của người Kinh?

Điểm so sánhNgười MôngNgười Kinh
Thời gianCuối tháng Mười một, đầu tháng Chạp âm lịch, mỗi vùng một ngàyMùng 1 tháng Giêng âm lịch, cả nước cùng ngày
BánhBánh dày giã từ nếp nươngBánh chưng, bánh tét
Tục riêngQuét nhà bằng chổi ba cành, rửa nông cụ cho "ăn Tết"Cúng ông Công ông Táo, dựng nêu (xưa)
Mùng 1Ở nhà, kiêng tiêu tiền, kiêng cho vay mượnXông đất, chúc Tết họ nội
Chúc TếtTừ mùng 2, lạy Tết bố mẹ và thầy cúngMùng 2 Tết mẹ, mùng 3 Tết thầy
Vui xuânNém pao, đánh quay, thổi khènHội làng, chơi xuân

Tết của người Mông có ý nghĩa gì? Nguồn gốc

Tết là dịp tạ ơn tổ tiên, thần nhà, thần bếp, thần cửa đã phù hộ cho người và vật nuôi khỏe mạnh, mùa màng đủ đầy. Người Mông tin rằng nông cụ cũng "làm việc" vất vả cả năm, nên ngày Tết phải được rửa sạch, nghỉ ngơi và "ăn Tết" cùng chủ nhà. Tết cũng là mùa trai gái gặp nhau ở các cuộc chơi ném pao, nhiều đôi nên duyên từ đây.

Tết của người Mông cần chuẩn bị những gì?

Để tết của người Mông, cần chuẩn bị khoảng 12 món, chia thành 3 nhóm: đồ cúng, trong nhà và cho cuộc chơi. Bấm vào từng món để đánh dấu khi đã có.

Đồ cúng

Trong nhà

Cho cuộc chơi

Tết của người Mông cần làm gì? Các bước thực hiện

Tết của người Mông gồm 7 bước: (1) giã bánh dày; (2) quét nhà bằng chổi ba cành; (3) rửa nông cụ; (4) cúng tổ tiên và thần linh; (5) đón năm mới; (6) lạy Tết; (7) vui chơi.

  1. Giã bánh dày: cả nhà đồ xôi, đàn ông giã trong cối gỗ, phụ nữ nặn bánh. Những đôi bánh đầu tiên (nhiều nơi là sáu đôi, mười hai chiếc, tượng trưng mười hai tháng) để dâng tổ tiên.
  2. Quét nhà bằng chổi ba cành: chủ nhà cầm chổi quét từ trong ra ngoài, vừa quét vừa khấn đuổi rủi ro, bệnh tật của năm cũ ra khỏi nhà.
  3. Rửa nông cụ: cày, cuốc, liềm được rửa sạch, đặt cạnh bàn thờ hoặc góc nhà để cùng "ăn Tết"; nhiều nơi dán giấy bản lên nông cụ, cột nhà, chuồng trại.
  4. Cúng tổ tiên và thần linh: chiều cuối năm, chủ nhà hoặc thầy cúng làm lễ với gà trống, thịt lợn, bánh dày, rượu ngô, khấn mời tổ tiên về ăn Tết.
  5. Đón năm mới: khi gà gáy lần đầu, cả nhà dậy chúc nhau năm mới. Mùng 1 thường ở nhà, ăn uống quây quần.
  6. Lạy Tết: từ mùng 2, con cháu mang rượu, thịt, bánh đến lạy Tết bố mẹ, ông bà, thầy cúng và những người có ơn.
  7. Vui chơi: thanh niên ra bãi đất rộng chơi ném pao, đánh quay, thổi khèn, hát giao duyên suốt mấy ngày Tết.

Tết của người Mông kiêng những gì?

Khi tết của người Mông, theo quan niệm dân gian và kinh nghiệm thực tế, nên tránh 5 điều sau.

  • Mùng 1 kiêng tiêu tiền, kiêng cho vay mượn, vì tin rằng như thế của cải sẽ đi ra khỏi nhà cả năm.
  • Kiêng dùng nông cụ trong những ngày Tết; dao, cuốc đã "ăn Tết" thì không đem ra làm việc.
  • Kiêng quét nhà đổ rác trong mấy ngày đầu năm, nhiều nơi kiêng cả gánh nước sớm ngày mùng 1.
  • Kiêng cãi nhau, nói điều xui xẻo khi đang trong Tết.
  • Người ngoài kiêng tự ý vào nhà đang làm lễ cúng; thấy cành lá cắm trước cửa thì đứng ngoài gọi chủ nhà.

Kinh nghiệm cho du khách muốn đón Tết Mông

  • Hỏi trước lịch Tết của từng bản qua người quen hoặc chính quyền xã, vì mỗi nơi một ngày.
  • Vùng cao tháng Chạp rất lạnh, có thể có băng giá; mang áo ấm, găng tay, giày chống trơn.
  • Mang chút quà nhỏ như bánh kẹo, chè khi được mời vào nhà, và hỏi trước khi chụp ảnh.
  • Được mời ném pao thì cứ tham gia; đó là trò chơi tập thể, không chỉ của trai gái hẹn hò.

Ném pao và tiếng khèn ngày Tết

Pao là quả cầu nhỏ khâu bằng vải nhiều màu, nhồi hạt bông hoặc thóc. Trai gái đứng thành hai hàng, tung pao qua lại; ai đánh rơi pao phải "nộp" một món đồ, rồi muốn chuộc lại thì phải hát một bài. Nhờ vậy, ném pao vừa là trò chơi, vừa là cách làm quen.

Tiếng khèn Mông vang khắp bản trong những ngày này. Người thổi khèn vừa thổi vừa múa, xoay, nhảy, có khi lộn người mà tiếng khèn không đứt. Người Mông nói khèn biết "nói": mỗi điệu khèn là một lời chào, lời mời, lời tỏ tình.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao người Mông ăn Tết sớm hơn?

Tết Mông gắn với lịch mùa vụ: khi thu hoạch xong vụ chính vào cuối năm, người Mông ăn Tết để tạ ơn và nghỉ ngơi trước mùa mới. Vì vậy Tết rơi vào cuối tháng Mười một, đầu tháng Chạp âm lịch, sớm hơn Tết Nguyên Đán.

Bánh dày ngày Tết của người Mông có ý nghĩa gì?

Bánh dày tròn, trắng, làm từ nếp nương, là món dâng tổ tiên quan trọng nhất. Nhiều nơi để những đôi bánh đầu tiên tượng trưng cho mười hai tháng trong năm, cầu cho năm mới tháng nào cũng no đủ.

Mùng 1 Tết người Mông có đi chúc Tết không?

Thường thì không. Mùng 1 cả nhà ở bên nhau, kiêng tiêu tiền, kiêng đi lại nhiều. Từ mùng 2, con cháu mới mang lễ đi lạy Tết bố mẹ, ông bà và thầy cúng.

Nguồn tham khảo