Nghệ thuật xòe Thái
Nghệ thuật xòe Thái, di sản UNESCO ghi danh năm 2021: xòe là gì, ba loại xòe, các điệu xòe cổ, ý nghĩa vòng xòe và cách nhập vòng khi được mời.
- Thời gian
- Quanh năm, trong lễ Tết, đám cưới, mừng nhà mới, lễ hội
- Nơi
- Người Thái ở Sơn La, Điện Biên, Lai Châu, Lào Cai (Yên Bái cũ)
Tóm tắt nhanh
- Xòe là gì: hình thức múa dân gian của người Thái, gắn với nghi lễ, lễ Tết và sinh hoạt cộng đồng.
- Di sản: UNESCO ghi danh Nghệ thuật Xòe Thái ngày 15/12/2021.
- Ba loại: xòe nghi lễ, xòe vòng, xòe biểu diễn.
- Nhạc cụ: trống, chiêng, khèn bè, pí, tính tẩu, nhịp tre.
Ở bản Thái, hễ có chuyện vui là có xòe. Người già, người trẻ, chủ và khách nắm tay nhau thành vòng tròn quanh vò rượu cần hay đống lửa, bước theo nhịp trống chiêng đến khuya.
Xòe Thái có ý nghĩa gì? Nguồn gốc
Xòe (người Thái gọi là "xe", "xòe") vốn bắt nguồn từ các nghi lễ: múa để dâng thần linh, cầu mùa, chữa bệnh, mừng thầy mo. Từ nghi lễ, xòe bước ra sân bản và trở thành sinh hoạt chung của cả cộng đồng. Một câu nói dân gian của người Thái nhấn mạnh rằng không có xòe thì lúa không tốt, ngô không đủ và trai gái cũng khó thành đôi.
Vòng xòe tượng trưng cho sự đoàn kết: ai cũng có thể nhập vòng, không phân biệt già trẻ, giàu nghèo, người trong bản hay khách lạ. Vòng xòe càng lớn, niềm vui càng trọn.
Các loại xòe
- Xòe nghi lễ: gắn với lễ cúng của thầy mo, lễ hội cầu mùa, lễ mừng thọ; mang tính trang nghiêm.
- Xòe vòng: mọi người nắm tay nhau thành vòng tròn, bước tiến lùi theo nhịp, là loại phổ biến nhất trong đám cưới, lễ Tết.
- Xòe biểu diễn: các đội văn nghệ dàn dựng trên sân khấu, thường dùng đạo cụ như khăn, nón, quạt, sạp, gậy, hoa.
Nhiều điệu xòe được gọi theo đạo cụ: xòe khăn, xòe nón, xòe quạt, xòe sạp. Người Thái Mường Lò (Nghĩa Lộ, nay thuộc Lào Cai) còn lưu giữ các điệu xòe cổ như Khắm khen (nâng khăn mời rượu), Phá xí, Nhôm khăn, mỗi điệu một ý nghĩa và động tác riêng.
Tham gia vòng xòe Thái cần làm gì? Các bước thực hiện
Tham gia vòng xòe Thái gồm 5 bước: (1) chờ lời mời hoặc ra hiệu; (2) nắm tay người bên cạnh; (3) bước theo nhịp; (4) vung tay theo vòng; (5) rời vòng nhẹ nhàng.
- Chờ lời mời hoặc ra hiệu: khi vòng xòe đang chạy, đứng gần và mỉm cười; người Thái thường chủ động mở tay mời khách.
- Nắm tay người bên cạnh: đan tay hoặc nắm cổ tay hai người hai bên, tay hơi hạ thấp.
- Bước theo nhịp: bước chân phải sang ngang, chân trái theo sau, nhún nhẹ theo tiếng trống; cả vòng xoay chậm theo một chiều.
- Vung tay theo vòng: khi nhịp nhanh dần, cả vòng cùng vung tay lên xuống, tiến vào tâm rồi lùi ra.
- Rời vòng nhẹ nhàng: muốn nghỉ, buông tay, nối tay hai người hai bên lại với nhau rồi mới bước ra, để vòng không bị đứt.
Tham gia vòng xòe Thái kiêng những gì?
Khi tham gia vòng xòe Thái, theo quan niệm dân gian và kinh nghiệm thực tế, nên tránh 4 điều sau.
- Không cắt ngang vòng xòe khi đang chạy, không đi xuyên qua giữa vòng.
- Không chen vào giữa hai người đang nắm tay mà không ra hiệu trước.
- Không tự ý nhảy vào phần xòe nghi lễ của thầy mo, chỉ đứng ngoài xem.
- Uống rượu vừa phải; trong vòng xòe có thể được mời rượu nhiều lần, hãy từ chối khéo khi đã đủ.
Kinh nghiệm xem và học xòe
- Muốn xem xòe đông vui nhất, đến Nghĩa Lộ vào dịp Lễ hội Văn hóa, Du lịch Mường Lò (thường vào mùa lúa chín, khoảng tháng 9), hoặc Sơn La, Điện Biên dịp lễ hội Hoa Ban tháng 3.
- Nhiều bản du lịch cộng đồng ở Mai Châu, Mộc Châu, Mường Lò có đội xòe biểu diễn buổi tối cho khách lưu trú.
- Mặc trang phục gọn, dễ bước; không cần biết múa, chỉ cần theo nhịp người bên cạnh.
Nhạc cụ và trang phục trong xòe
Nhịp xòe được giữ bằng trống, chiêng, chũm chọe; giai điệu đến từ khèn bè, pí pặp, tính tẩu và những ống nhịp tre gõ xuống đất. Phụ nữ mặc áo cóm bó sát với hàng cúc bạc, váy đen dài, khăn piêu thêu tay; trong xòe khăn, chiếc khăn piêu được tung, nâng, vẫy theo từng động tác.
Câu hỏi thường gặp
Xòe Thái được UNESCO công nhận năm nào?
Nghệ thuật Xòe Thái được UNESCO ghi danh vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại ngày 15/12/2021. Di sản được thực hành chủ yếu ở các tỉnh Tây Bắc như Sơn La, Điện Biên, Lai Châu và Lào Cai (Yên Bái cũ).
Xòe có mấy loại?
Có ba loại chính: xòe nghi lễ, xòe vòng và xòe biểu diễn. Trong đó xòe vòng là loại phổ biến nhất, ai cũng có thể tham gia.
Khách du lịch có được vào vòng xòe không?
Có. Vòng xòe luôn mở để đón thêm người. Khách chỉ cần nắm tay người bên cạnh, bước theo nhịp và không cắt ngang vòng khi vào hoặc ra.
Nguồn tham khảo
- Nghệ thuật Xòe Thái, báo Nhân Dân.
- Xòe Thái, bản giao hưởng gắn kết cộng đồng, báo Đại biểu Nhân dân.
- Bảo tồn, phát huy giá trị di sản Xòe Thái, báo Nhân Dân.
- Nghệ thuật Xòe Thái được UNESCO ghi danh, báo Văn Hóa.