Lễ hội Lồng tồng của người Tày, Nùng
Lễ hội Lồng tồng, lễ xuống đồng đầu xuân của người Tày, Nùng vùng Việt Bắc: cầu mùa màng bội thu, tung còn, kéo co, hát then, hát lượn.
- Thời gian
- Tháng Giêng âm lịch, mỗi nơi một ngày
- Nơi
- Người Tày, Nùng vùng Việt Bắc (Lạng Sơn, Cao Bằng, Tuyên Quang, Thái Nguyên…)
Tóm tắt nhanh
- Khi nào: tháng Giêng âm lịch, mỗi bản một ngày.
- Lễ: cúng thần nông, thổ công, cày đường cày đầu tiên.
- Hội: tung còn, kéo co, đánh yến, hát then, hát sli, hát lượn.
Sau Tết, khi mưa xuân lất phất, các bản làng Tày, Nùng vùng Việt Bắc rộn ràng mở hội Lồng tồng. Trong tiếng Tày, "lồng tồng" nghĩa là "xuống đồng", ngày mở đầu một mùa làm ăn mới.
Ý nghĩa
Lồng tồng là lễ hội cầu mùa: cầu trời đất, thần nông cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi, người và gia súc khỏe mạnh. Đây cũng là dịp trai gái gặp gỡ, cả bản cùng vui chơi trước khi bước vào vụ mùa.
Phần lễ
Người có uy tín trong bản (thầy cúng, già làng) chủ trì lễ cúng thần nông, thổ công, thần núi, thần sông. Mâm lễ có xôi ngũ sắc, bánh chưng, bánh dày, gà, rượu. Sau lễ, một người được chọn cày đường cày đầu tiên của năm, mở đầu mùa vụ.
Phần hội
- Tung còn: quả còn khâu bằng vải nhiều màu, có tua dài, được tung qua vòng tròn trên đỉnh cây cột cao. Quả còn xuyên qua vòng báo hiệu năm mới may mắn, được mùa.
- Kéo co, đánh yến, đánh quay, bắn nỏ.
- Hát then, hát sli, hát lượn: những làn điệu dân ca giao duyên đặc trưng. Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái được UNESCO ghi danh năm 2019.
Cần sắm sửa cho lễ cúng
Diễn biến lễ hội
- Chuẩn bị: dân bản dọn dẹp bãi đất, ruộng chung nơi tổ chức hội, dựng cây còn.
- Lễ cúng: thầy cúng hoặc người có uy tín dâng lễ, khấn thần nông, thổ công, thần núi, thần sông xin cho một năm mưa thuận gió hòa.
- Cày đường cày đầu tiên: một người được chọn (thường là người có uy tín, gia đình êm ấm) dắt trâu cày những đường đầu tiên trên ruộng.
- Phần hội: tung còn, kéo co, đánh yến, đánh quay, bắn nỏ; trai gái hát then, hát sli, hát lượn đối đáp.
- Kết thúc: cả bản cùng ăn uống, chia lộc.
Kinh nghiệm dự hội
- Hỏi trước lịch cụ thể vì mỗi xã, mỗi bản chọn một ngày khác nhau trong tháng Giêng.
- Tháng Giêng vùng núi phía Bắc thường lạnh, có mưa phùn; mang áo ấm, giày chống trơn.
- Hãy thử tham gia tung còn hoặc kéo co khi được mời; người dân thường rất hiếu khách.
Ứng xử khi dự hội
- Không tự ý vào khu vực đặt lễ cúng.
- Hỏi trước khi chụp ảnh cận cảnh người dân, nhất là người già.
- Không xả rác trên ruộng, bãi hội.
Quả còn và trò tung còn
Quả còn được khâu từ những mảnh vải nhiều màu, bên trong nhồi hạt bông, thóc hoặc cát, có đuôi tua dài để dễ cầm và tạo đường bay đẹp. Cây còn là một thân tre hoặc cây gỗ cao, trên đỉnh gắn một vòng tròn dán giấy đỏ, giấy vàng.
Người chơi đứng thành hai phía, cầm đuôi quả còn quay vài vòng rồi tung lên, cố cho quả còn xuyên qua vòng. Người làm thủng vòng còn được cả bản reo hò, coi là điềm báo một năm mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt. Ngoài tung lên vòng, trai gái còn tung còn qua lại cho nhau, mượn quả còn để làm quen, trao gửi tình cảm.
Câu hỏi thường gặp
Lồng tồng tổ chức ngày nào?
Mỗi địa phương chọn một ngày trong tháng Giêng âm lịch, thường từ mùng 4 đến khoảng rằm tháng Giêng.
Quả còn tượng trưng cho điều gì?
Quả còn tượng trưng cho mặt trời và sự sinh sôi. Tung còn là lời cầu chúc cho mùa màng và tình duyên.