Nếp Việt
Lễ hội

Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên

Cồng chiêng Tây Nguyên trong đời sống các dân tộc Ê Đê, Ba Na, Gia Rai, M'nông: phương tiện giao tiếp với thần linh, di sản UNESCO năm 2005.

Thời gian
Trong các lễ mừng lúa mới, lễ bỏ mả, lễ hội buôn làng
Nơi
Các tỉnh Tây Nguyên

Tóm tắt nhanh

  • Cồng chiêng có mặt trong: lễ thổi tai, lễ cưới, mừng nhà rông, mừng lúa mới, lễ bỏ mả.
  • Cồng khác chiêng: cồng có núm, chiêng mặt bằng.
  • Di sản: UNESCO ghi danh năm 2005.

Ở Tây Nguyên, tiếng cồng chiêng vang lên từ khi con người mới chào đời cho đến khi về với đất. Không gian văn hóa cồng chiêng là linh hồn của đời sống tinh thần các dân tộc nơi đây.

Cồng chiêng trong đời người

Với các dân tộc Ê Đê, Ba Na, Gia Rai, Xơ Đăng, M'nông, Mạ, Cơ Ho và nhiều dân tộc khác, cồng chiêng không chỉ là nhạc cụ. Đó là phương tiện để con người giao tiếp với thần linh, Yàng. Tiếng chiêng có mặt trong:

  • Lễ thổi tai đặt tên cho trẻ sơ sinh.
  • Lễ trưởng thành, lễ cưới.
  • Lễ mừng nhà rông, nhà dài mới.
  • Lễ mừng lúa mới, lễ cúng bến nước.
  • Lễ bỏ mả (tiễn đưa người chết lần cuối).

Mỗi bộ chiêng là tài sản quý của gia đình, buôn làng, nhiều bộ được truyền qua nhiều đời.

Cồng và chiêng khác nhau thế nào?

Cồng có núm ở giữa, chiêng thì mặt bằng (không núm). Một dàn cồng chiêng gồm nhiều chiếc to nhỏ khác nhau, mỗi người giữ một chiếc, phối hợp tạo nên bản nhạc nhiều bè.

Di sản của nhân loại

Năm 2005, Không gian văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên được UNESCO công nhận là Kiệt tác truyền khẩu và phi vật thể của nhân loại, sau đó được đưa vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

"Không gian văn hóa" nghĩa là di sản không chỉ là những chiếc chiêng, mà gồm cả người chơi chiêng, các lễ hội, nhà rông, nhà dài, rượu cần, bếp lửa nơi tiếng chiêng vang lên.

Kinh nghiệm thưởng thức cồng chiêng

  • Tìm hiểu lịch festival, lễ hội văn hóa cồng chiêng của các tỉnh Tây Nguyên.
  • Nhiều buôn làng làm du lịch cộng đồng có chương trình cồng chiêng quanh lửa trại cho khách.
  • Hỏi già làng, người dẫn đường về ý nghĩa từng bài chiêng để hiểu sâu hơn.

Nhà rông, nhà dài: nơi tiếng chiêng vang lên

Tiếng chiêng gắn với những không gian sinh hoạt cộng đồng. Ở các làng Ba Na, Xơ Đăng, nhà rông mái cao vút là nơi hội họp, tiếp khách và tổ chức lễ hội; dàn chiêng thường được đánh quanh đống lửa giữa nhà hoặc ngoài sân. Với người Ê Đê, chiêng vang lên trong ngôi nhà dài của đại gia đình mẫu hệ, nơi nhiều thế hệ cùng chung sống.

Cách diễn tấu cũng khác nhau giữa các dân tộc: có nơi người chơi đi vòng tròn theo chiều nhất định, có nơi ngồi thành hàng, có nơi kết hợp với múa xoang của các cô gái.

Gìn giữ cồng chiêng hôm nay

Không gian cồng chiêng đang đối mặt với nhiều thách thức: nghệ nhân giỏi ngày càng lớn tuổi, lớp trẻ ít có dịp học, nhiều bộ chiêng cổ đã bị bán đi, một số lễ hội truyền thống không còn được tổ chức thường xuyên. Nhiều địa phương đã mở lớp truyền dạy đánh chiêng cho thanh thiếu niên, tổ chức liên hoan cồng chiêng, khôi phục các lễ hội. Du khách có thể góp phần bằng cách thưởng thức cồng chiêng trong bối cảnh văn hóa của nó, tôn trọng ý nghĩa nghi lễ, và ủng hộ các mô hình du lịch cộng đồng do chính người dân làm chủ.

Câu hỏi thường gặp

Xem cồng chiêng ở đâu?

Các tỉnh Tây Nguyên thường tổ chức festival, lễ hội văn hóa cồng chiêng. Nhiều buôn làng du lịch cộng đồng cũng có biểu diễn cho du khách.

Cồng chiêng có được chơi tùy ý không?

Theo truyền thống, cồng chiêng gắn với nghi lễ, mỗi bài chiêng dùng cho một dịp. Không phải lúc nào cũng được đánh tùy tiện.