Nếp Việt

Lễ TếtPhong tục người Tày

Tết của người Tày

Tết của người Tày cần chuẩn bị gì: bánh chưng dài, bánh chưng đen, cây nêu, ché lang lá núc nác; kiêng gì từ giao thừa đến mùng 2 và khác gì Tết của người Kinh.

Thời gian
Từ 26, 27 tháng Chạp đến rằm tháng Giêng âm lịch, chính Tết trùng Tết Nguyên Đán
Nơi
Người Tày ở Cao Bằng, Lạng Sơn, Tuyên Quang, Thái Nguyên, Lào Cai, Quảng Ninh
Người thực hiện
Cả gia đình; người cao tuổi, thầy then nhắc các điều kiêng

Tóm tắt nhanh

  • Khi nào: cùng ngày với Tết Nguyên Đán của người Kinh; không khí Tết bắt đầu từ 26, 27 tháng Chạp và kéo dài qua rằm tháng Giêng.
  • Cần chuẩn bị: bánh chưng dài, bánh chưng đen, bánh gù, khẩu sli, bánh khảo, khau nhục, gà thiến, vịt, cây nêu, cành lá núc nác.
  • Kiêng: sát sinh từ giao thừa đến hết mùng 2; tự ý đến nhà người khác sáng mùng 1; cãi cọ từ 28 tháng Chạp; mừng tuổi bằng tiền lẻ.
  • Khác Tết người Kinh: bánh chưng hình trụ dài, ché lang lá núc nác, mùng 1 ở nhà, mùng 2 mới đi chúc Tết nội ngoại.

Người Tày ăn Tết Nguyên Đán cùng thời điểm với người Kinh, và đây cũng là cái Tết lớn nhất trong năm của họ. Nhưng bước vào một bản Tày những ngày này, bạn sẽ thấy nhiều thứ rất riêng: chiếc bánh chưng đen dài như khúc gỗ, cành lá núc nác cắm ở cổng, và những điều kiêng được người già nhắc từ trước giao thừa.

Tết của người Tày khác gì Tết của người Kinh?

Tết của người Tày và người Kinh trùng ngày, cùng cúng tổ tiên, cùng gói bánh chưng, nhưng khác nhau ở nhiều chi tiết. Bảng dưới đây so sánh những điểm dễ thấy nhất; mỗi vùng Tày có thể khác đôi chút.

Điểm so sánhNgười TàyNgười Kinh
Bánh chưngHình trụ dài, có bánh chưng đen (trộn tro cây), bánh gùHình vuông, gói lá dong
Món riêngKhau nhục, lạp sườn, xôi ngũ sắc, khẩu sli, bánh khảo; đêm 30 nhiều nhà cúng vịtGiò, nem, dưa hành, thịt đông, gà luộc
Trước giao thừaDựng cây nêu, cắm ché lang lá núc nác ở cổng, cửa, chuồng trạiCúng tất niên, nhiều nơi bỏ tục dựng nêu
Giao thừaThắp hương bàn thờ, bếp, cửa; mở cửa đón lộc; nhiều nơi chỉ thắp hương, không khấnCúng giao thừa ngoài trời và trong nhà, có văn khấn
Mùng 1Ở nhà, kiêng tự ý đến nhà người khác đến khoảng trưa, trừ khi được mờiXông đất, đi chúc Tết họ hàng nội
Mùng 2Con cháu mang gà thiến, bánh chưng, rượu đi chúc Tết hai bên nội ngoại"Mùng 2 Tết mẹ", về nhà ngoại
Kiêng sát sinhTừ giao thừa đến hết mùng 2Không phổ biến
Kết thúc TếtRằm tháng Giêng, tiễn khúc núc nác trong bếp về rừngThường hết mùng 3 hoặc mùng 7 (hạ nêu)

Tết của người Tày có ý nghĩa gì? Nguồn gốc

Tết là dịp tạ ơn tổ tiên, thần bếp, thần nông và các vị thần giữ nhà sau một năm làm lụng, đồng thời cầu cho năm mới mưa thuận gió hòa, người và vật nuôi khỏe mạnh. Những điều kiêng của người Tày phần lớn hướng tới một mục đích: giữ cho mấy ngày đầu năm thật yên lành, vì người ta tin rằng không khí những ngày này quyết định may rủi của cả năm, không chỉ cho một nhà mà cho cả bản.

Tết của người Tày cần chuẩn bị những gì?

Để tết của người Tày, cần chuẩn bị khoảng 14 món, chia thành 3 nhóm: bánh và đồ ngọt, món mặn và đồ cúng và trong nhà, ngoài ngõ. Bấm vào từng món để đánh dấu khi đã có.

Bánh và đồ ngọt

Món mặn và đồ cúng

Trong nhà, ngoài ngõ

Tết của người Tày cần làm gì? Các bước thực hiện

Tết của người Tày gồm 8 bước: (1) gói và luộc bánh (khoảng 26 đến 29 tháng Chạp); (2) trả nợ, dọn nhà; (3) dựng nêu (chiều 30); (4) cắm ché lang; (5) cúng tất niên và giao thừa; (6) mùng 1 ở nhà; (7) mùng 2 chúc Tết; (8) vui xuân và kết thúc Tết.

  1. Gói và luộc bánh (khoảng 26 đến 29 tháng Chạp): cả nhà cùng gói bánh chưng dài, bánh chưng đen; người già dạy con cháu cách gấp lá, buộc lạt. Bánh chưng đen thường được luộc hơn 10 tiếng.
  2. Trả nợ, dọn nhà: trước Tết, các gia đình cố gắng trả hết nợ, dọn dẹp nhà cửa, lau bàn thờ.
  3. Dựng nêu (chiều 30): đàn ông vào rừng chặt tre hoặc trúc làm cây nêu, trang trí vòng rơm và giấy tiền vàng, thắp ba nén hương dưới gốc.
  4. Cắm ché lang: trước giao thừa, cắm cành lá núc nác ở cổng, cửa ra vào, chuồng gia súc, gia cầm để xua tà ma.
  5. Cúng tất niên và giao thừa: mâm cúng đêm 30 ở nhiều nhà có vịt. Đúng giao thừa, cả nhà thắp hương trên bàn thờ, trong bếp, ngoài cửa và mở toang cửa để đón lộc.
  6. Mùng 1 ở nhà: cúng gà thiến, cả nhà quây quần, không tự ý sang nhà người khác.
  7. Mùng 2 chúc Tết: con cháu đi chúc Tết hai bên nội, ngoại, mang theo gà trống thiến, hai cặp bánh chưng, một chai rượu và bánh kẹo.
  8. Vui xuân và kết thúc Tết: ném còn, đánh quay, hát then, hát lượn suốt tháng Giêng; đến rằm, phụ nữ buộc bánh gio vào khúc núc nác trong bếp để tiễn "thần" về rừng.

Tết của người Tày kiêng những gì?

Khi tết của người Tày, theo quan niệm dân gian và kinh nghiệm thực tế, nên tránh 7 điều sau.

  • Từ 28 tháng Chạp đến mùng 3: không đánh mắng, chửi nhau, không gây xung đột với hàng xóm, để giữ không khí vui tươi lấy may cho cả năm.
  • Không mang nợ sang năm mới: người Tày tin mang nợ qua năm thì cả năm làm ăn không thuận.
  • Từ giao thừa đến hết mùng 2: không sát sinh, vì tin rằng con vật cũng được ăn Tết như người.
  • Từ giao thừa đến khoảng 11 giờ trưa mùng 1: không tự ý đến nhà người khác nếu không được mời, vì sợ mang lộc nhà mình đi hoặc mang rủi ro đến cho họ.
  • Nhà có tang từ tháng Mười đến tháng Chạp: kiêng đến nhà người khác trong dịp Tết.
  • Không mừng tuổi bằng tiền lẻ: người nhận tiền lẻ bị coi như nhận bố thí, nên chỉ mừng tờ chẵn.
  • Từ sáng mùng 3, các điều kiêng được bỏ.

Kinh nghiệm đón Tết ở bản Tày

  • Nếu được mời đến nhà ai sáng mùng 1, hãy nhận lời: người Tày tin rằng được mời mà đến thì may mắn nhân đôi cho cả hai bên. Còn không được mời thì để sau trưa mùng 1 hoặc mùng 2 hãy đến.
  • Quà chúc Tết hợp phong tục là gà, bánh chưng, rượu; với khách phương xa, bánh kẹo, chè cũng được quý.
  • Lì xì trẻ em bằng tiền chẵn, mới.
  • Hỏi trước khi chụp ảnh bàn thờ, nêu, ché lang.

Câu hỏi thường gặp

Người Tày ăn Tết vào ngày nào?

Người Tày ăn Tết Nguyên Đán cùng ngày với người Kinh, theo âm lịch. Không khí Tết bắt đầu từ khoảng 26, 27 tháng Chạp và kéo dài đến rằm tháng Giêng. Ngoài ra người Tày còn coi rằm tháng Bảy là Tết lớn thứ hai trong năm.

Bánh chưng đen của người Tày làm từ gì?

Bánh chưng đen làm từ gạo nếp trộn tro của thân cây muối hoặc cây núc nác đốt, nhân đỗ xanh và thịt ba chỉ, gói hình trụ dài. Xưa kia vùng núi thiếu muối, người Tày dùng tro cây muối thay muối biển, nên bánh có vị đậm và mùi cây rừng.

Ché lang là gì?

Ché lang là cành lá núc nác được người Tày cắm ở cổng, cửa ra vào và chuồng trại trước giao thừa, với quan niệm xua đuổi tà ma đến quấy nhiễu trong thời khắc chuyển năm.

Mùng 1 Tết có nên đến nhà người Tày chúc Tết không?

Chỉ nên đến khi được mời. Theo phong tục, từ giao thừa đến khoảng 11 giờ trưa mùng 1, người Tày kiêng khách tự ý đến nhà. Con cháu thường đi chúc Tết từ mùng 2.

Nguồn tham khảo