Thờ cúng tổ tiên
Thờ cúng tổ tiên trong gia đình Việt: ý nghĩa, cách bài trí bàn thờ gia tiên, thắp hương ngày mùng một, ngày rằm và những điều nên tránh.
- Thời gian
- Quanh năm, nhất là mùng 1, ngày rằm, ngày giỗ, lễ Tết
- Nơi
- Hầu hết các gia đình Việt
Tóm tắt nhanh
- Bàn thờ: đặt nơi cao, trang trọng, sạch sẽ; tránh đối diện nhà vệ sinh, bếp.
- Thắp hương thường xuyên: mùng 1, ngày rằm, ngày giỗ, lễ Tết.
- Báo cáo tổ tiên: khi có việc lớn như sinh con, cưới xin, thi cử, làm nhà, đi xa.
- Xem cách cúng hằng tháng: cúng mùng 1 và ngày rằm.
Bước vào bất kỳ ngôi nhà Việt nào, ta thường thấy một nơi trang trọng nhất: bàn thờ gia tiên. Thờ cúng tổ tiên là tín ngưỡng lâu đời và phổ biến nhất của người Việt, gắn bó với mọi gia đình bất kể tôn giáo.
Ý nghĩa của thờ cúng tổ tiên
Người Việt tin rằng ông bà tổ tiên tuy đã khuất nhưng vẫn luôn dõi theo, che chở con cháu. Thờ cúng tổ tiên vì thế vừa là sự tưởng nhớ, biết ơn những người đã sinh thành, vừa là sợi dây nối các thế hệ trong gia đình.
"Con người có tổ có tông / Như cây có cội, như sông có nguồn." Đạo lý uống nước nhớ nguồn được nuôi dưỡng chính từ nén hương thắp lên bàn thờ mỗi ngày rằm, mùng một.
Bàn thờ gia tiên
Bàn thờ thường được đặt ở:
- Nơi cao và trang trọng nhất trong nhà, thường là gian giữa hoặc tầng trên cùng của nhà ống.
- Nơi sạch sẽ, yên tĩnh, tránh đối diện cửa nhà vệ sinh, bếp, hoặc đặt sát phòng ngủ.
Trên bàn thờ thường có bát hương, ảnh hoặc bài vị người đã khuất, lọ hoa, mâm quả, chén nước, đèn hoặc nến. Bàn thờ cần được giữ gọn gàng, sạch sẽ, không để đồ vật linh tinh.
Thắp hương ngày mùng một và ngày rằm
Ngày mùng một (sóc) và ngày rằm (vọng) hằng tháng là hai ngày các gia đình thường thắp hương, dâng lễ:
- Lễ vật: hoa tươi, hoa quả, nước sạch, có thể thêm trầu cau, bánh kẹo, xôi chè. Không cần cầu kỳ.
- Thời gian: thường vào buổi sáng hoặc tối ngày mùng một, ngày rằm. Nhiều nhà thắp từ tối hôm trước (ngày 30 hoặc 14).
- Số nén hương: theo quan niệm phổ biến thường thắp số lẻ, như một hoặc ba nén.
Trước khi thắp hương, nên lau dọn bàn thờ, thay nước, thay hoa.
Báo cáo tổ tiên những việc lớn
Người Việt có thói quen "thưa" với tổ tiên mỗi khi gia đình có việc quan trọng: sinh con, đặt tên, cưới xin, thi cử, đi xa, làm nhà, mua xe… Đây là cách xin tổ tiên phù hộ và cũng là cách để con cháu nhắc mình về trách nhiệm với gia đình.
Nhà thờ họ và gia phả
Ngoài bàn thờ trong mỗi nhà, nhiều dòng họ có nhà thờ họ (từ đường) để thờ chung các đời tổ tiên, và gia phả ghi tên tuổi, ngày giỗ, công trạng của từng đời. Đây là "tài sản" vô giá của dòng họ, cần được lưu giữ và cập nhật.
Kiêng kỵ
- Không đặt bàn thờ dưới gầm cầu thang, đối diện nhà vệ sinh, sát phòng ngủ.
- Không để bàn thờ bụi bặm, đặt đồ không liên quan lên bàn thờ.
- Không tùy tiện xê dịch bát hương; khi cần di chuyển nên thắp hương xin phép.
- Không để hoa héo, quả hỏng lâu ngày.
- Không đặt nhiều bát hương lộn xộn; mỗi ban thờ có thứ tự riêng.
Câu hỏi thường gặp
Thắp hương mùng một nên vào giờ nào?
Không có giờ bắt buộc. Phổ biến là buổi sáng hoặc tối. Quan trọng là bàn thờ sạch sẽ và lòng thành.
Có nên thắp hương bằng nhang điện?
Nhiều gia đình ở chung cư dùng đèn hoặc hương điện vào ngày thường để đỡ khói, và vẫn thắp hương thật vào ngày rằm, mùng một, ngày giỗ.
Bàn thờ có cần dọn dẹp định kỳ không?
Nên lau dọn thường xuyên. Việc "bao sái" (lau rửa đồ thờ, rút bớt chân hương) thường làm vào cuối năm, trước Tết, sau lễ ông Công ông Táo.