Nếp Việt
Tín ngưỡng

Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ

Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt: các Thánh Mẫu, nghi lễ hầu đồng, hát văn và di sản được UNESCO ghi danh năm 2016.

Thời gian
Tháng Ba và tháng Tám âm lịch là mùa lễ chính
Nơi
Phủ Dầy, Phủ Tây Hồ và nhiều đền phủ cả nước

Trong đời sống tâm linh người Việt, hình ảnh người Mẹ có vị trí đặc biệt. Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ là nơi niềm tôn kính ấy được nâng lên thành thờ phụng, với nghi lễ hầu đồng giàu tính nghệ thuật.

Thờ Mẫu Tam phủ là gì?

Người Việt thờ các vị Thánh Mẫu cai quản các miền của vũ trụ:

  • Thiên phủ: miền trời, do Mẫu Thượng Thiên cai quản.
  • Nhạc phủ: miền rừng núi, do Mẫu Thượng Ngàn cai quản.
  • Thoải phủ: miền sông nước, do Mẫu Thoải cai quản.

Khi thêm Địa phủ (miền đất), tín ngưỡng được gọi là Tứ phủ. Vị Thánh Mẫu nổi tiếng nhất là Thánh Mẫu Liễu Hạnh, một trong "tứ bất tử" của tín ngưỡng dân gian Việt.

Dân gian có câu: "Tháng Tám giỗ Cha, tháng Ba giỗ Mẹ". Tháng Ba âm lịch là mùa lễ của Thánh Mẫu, tháng Tám là giỗ Đức Thánh Trần (Trần Hưng Đạo).

Nghi lễ hầu đồng

Hầu đồng (lên đồng) là nghi lễ trung tâm của thờ Mẫu. Người hầu đồng (thanh đồng) lần lượt hóa thân thành các vị thánh qua nhiều "giá đồng", mỗi giá có trang phục, đạo cụ và điệu múa riêng.

Đi cùng hầu đồng là hát văn (chầu văn), lối hát với đàn nguyệt, trống, phách, kể về sự tích các vị thánh. Một buổi hầu đồng vì thế là sự tổng hòa của âm nhạc, múa, trang phục và nghi lễ.

Di sản của nhân loại

Năm 2016, "Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt" được UNESCO ghi danh vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Quần thể di tích Phủ Dầy (vùng Nam Định) được coi là trung tâm của tín ngưỡng này; ở Hà Nội có Phủ Tây Hồ nổi tiếng.

Ứng xử khi đến đền phủ

  • Ăn mặc kín đáo, lịch sự.
  • Không tự ý chụp ảnh, quay phim buổi hầu đồng khi chưa xin phép.
  • Không tranh giành lộc thánh phát ra trong buổi hầu.
  • Không nói cười to, chỉ trỏ trong điện thờ.

Các vị trong điện thờ Mẫu

Điện thờ Mẫu được sắp xếp theo thứ bậc, từ trên xuống dưới:

  • Tam tòa Thánh Mẫu: Mẫu Thượng Thiên, Mẫu Thượng Ngàn, Mẫu Thoải, ngự ở vị trí cao nhất.
  • Ngũ vị Tôn ông (các Quan lớn): những vị quan giúp việc cho Mẫu.
  • Tứ phủ Chầu bà: các bà Chầu, mỗi vị gắn với một miền.
  • Tứ phủ Ông Hoàng: những vị Hoàng tử, nổi tiếng như Ông Hoàng Bảy, Ông Hoàng Mười.
  • Tứ phủ Thánh Cô và Thánh Cậu: các vị tiên cô, cậu bé tinh nghịch.

Ngoài ra còn có ban thờ Đức Thánh Trần (Trần Hưng Đạo) và các vị quan coi đền. Mỗi giá đồng trong buổi hầu là sự hóa thân của một vị trong điện, với màu áo, khăn, đạo cụ riêng: Ông Hoàng Mười áo vàng, Chầu Bé áo xanh lá…

Hát văn trong nghi lễ hầu đồng

Hát văn (chầu văn) là phần âm nhạc không thể thiếu của buổi hầu đồng. Cung văn (người hát và đàn) sử dụng đàn nguyệt, trống, phách, thanh la, hát những bài văn kể sự tích, ca ngợi công đức của từng vị thánh. Mỗi giá đồng có những làn điệu riêng: điệu dồn dập cho các giá quan võ, điệu mượt mà, tình tứ cho các giá Chầu bà, Ông Hoàng. Hát văn hay sẽ giúp buổi hầu thêm trang nghiêm và cuốn hút; nhiều nghệ nhân hát văn được cộng đồng rất kính trọng.

Câu hỏi thường gặp

Thờ Mẫu có phải là tôn giáo không?

Thờ Mẫu là tín ngưỡng dân gian bản địa của người Việt, không có giáo lý và tổ chức như một tôn giáo.

Người ngoài có được xem hầu đồng không?

Nhiều đền phủ mở cửa cho người đến xem với thái độ tôn trọng. Nên hỏi ý kiến thủ nhang hoặc người tổ chức trước khi chụp ảnh, quay phim.